Oude vormen

Cadijc; Coedijk (1343)

Dialectische uitspraak: Kwedaik

Gezien de oude vormen mag men veronderstellen dat de hier bedoelde dijk waaraan het dorp zijn naam dankt, oorspronkelijk een kaag- of koogdijk was, dus een dijk om een stuk buitenland, waarbij Cadijc en Coedijk kunnen wijzen op oudere spelvormen als Caegdijc en Coechdijk. Daar de meeste namen eindigend op -dijk in het Noord-Hollandse dialect eindaccent hebben, is de geassimileerde vorm zonder g of ch zeer normaal. Vergelijk de Westfriese uitspraak Swedoik voor Zwaagdijk. De huidige vorm 'Kwadijk" zou ontstaan kunnen zijn als woordspeling om aan te geven, dat de 'ka(ag)dijk' tevens een 'kwa(de)dijk was, een dijk die veel onderhoud vereiste, hoewel de overgang van 'Kadijk' naar 'Kwadijk' ook onder invloed van het franse quai (= kade) tot stand kan zijn gekomen.

Scheldnaam: Gladoren.

Oudste historische vermelding

Kwadijk verschijnt pas eind 14de eeuw in de schriftelijke bronnen. In een oorkonde uit 1393 (lijkt echter tegenstrijdig met Coedijk in 1343 (Pannekeet)) van hertog Albrecht van Beieren, graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen wordt Kwadijk als Coedijc voorzover bekend voor het eerst vermeld. In 1414 verkrijgt Kwadijk van Edam het stadsrecht.

Westeinde, of Verloren Einde van Kwadijk

Reizigers die vroeger uit de Beemster of Hobrede kwamen arriveerden in het Westeinde van Kwadijk. Dit stuk werd ook wel het Verloren Einde genoemd. De kleine buurtschap viel tot 1970 nog steeds bestuurlijk onder Oosthuizen. Sinds 1970 hoort het Verloren Einde officieel bij Kwadijk maar in de volksmond wordt dit stukje Kwadijk nog steeds als zodanig aangeduid.

In het Verloren Einde van Kwadijk bevond zich aan de Beemsterringvaart ook het Galgenveld waar de galg van de Heerlijkheid Oosthuizen was opgesteld.

Het Verloren Einde van Kwadijk behoorde waarschijnlijk al zeer vroeg tot de Heerlijkheid Oosthuizen, tezamen met Hobrede. Misschien werd het gebied geannexeerd door Oosthuizen en anders is het vast in 1292 door de belening aan Oosthuizen toegevoegd. Oosthuizen, Hobrede en het Westeinde van Kwadijk lagen namelijk in hetzelfde verkavelingsblok.

Een klooster in Kwadijk?

Heeft er ooit in Kwadijk een klooster gestaan? Daarover is geen enkele zekerheid, zelfs geen concrete aanwijzing. Toch zijn er vage vermoedens. Er zijn enkele locaties denkbaar waar een dergelijk gebouw gestaan zou kunnen hebben.

Volgens overlevering zou de oude kerk van Kwadijk (een katholieke) ooit gebouwd zijn in de nabijheid van of op de fundamenten van een klooster. In 1674 stortte de toenmalige kruiskerk ten gevolge van een vreselijke storm voor bijna een vierde gedeelte in. Tijdens restauratiewerkzaamheden werd in 1698 een boek ergens 'tusschen het verwulft' en dakgebouw gevonden. Het boek in folio had de dikte van een kerkbijbel. De Chronyk vermeldt hierover letterlijk: '...de Hooft letters en veele woorden, zyn met diverse couleuren cierlyk afgezet, de materie ofte stof is over de Evangelische leerstukken, met veele zangtoonen op noten componeerende, daar tusschen gevoegt, de noten zyn na de oude gewoontes, op lynen gestelt, en zoude eertijds door de Monneken in een Klooster gebruikt zyn geweest ten tyde der Reformatie Anno 1566 en Anno 1570 na zommiger gevoelen, daar ter plaatse door de Roomsgezinde verborgen zyn geweest. Een over groote oudheid wert uit de ongewoone nooten, en zommige onbekende letteren gepresumeert, het is nog zoo schoon als of het nog eerst gemaakt was'.

In de vroegere polder Kwadijker Koog bevinden/bevonden (deels inmiddels bebouwd) zich enkele weilanden met in het kader van bovenstaande, interessante toponiemen.

Kerk

De huidige kerk van Kwadijk dateert uit 1835 en werd gebouwd op de plaats van de vroegere kruiskerk die begin 16de eeuw moet zijn gebouwd. Interessant is dat deze kerken in dezelfde weer lagen als de kerk van het vroegere dorp Drei. Het orgel stamt uit +/- 1870.

Veeteelt en scheepvaart

De bevolking van Kwadijk heeft zich door de jaren heen bezig gehouden met o.a. veeteelt. Naast de vele agrariërs die het dorp telde, woonden er vele zeevarenden. Eén van hen, waarnaar een straat is vernoemd, is Jan Dignumsz die in 1595 als één van de eerste Nederlanders een weg zocht naar Indië via Kaap de Goede Hoop. Helaas overleed deze schipper onderweg aan de gevolgen van de zo gevreesde ziekte scheurbuik.

Legende van Kwadijk

Kwadijk heeft haar eigen legende, namelijk die van de barones op het witte paard.

Een, helaas een aantal jaren geleden gesloopte boerderij aan het Schouweinde, net over de spoorwegovergang, plus vele landerijen zouden eigendom zijn geweest van een adellijke dame. Testamentair had zij bepaald dat na haar dood haar bezittingen nooit verkocht mochten worden. Zij zou namelijk 200 jaar na haar dood terugkeren, gezeten op een wit paard. Deze legende zou rond 1648 zijn ontstaan dus rond 1848 zou deze dame terug hebben moeten keren. Helaas.... niemand heeft haar ooit gezien.

Een andere versie luidde dat zij 100 jaar na haar dood zou terugkeren.

Toch is er iets waar van deze legende rond de bewuste boerderij en landerijen. We spreken dan over het jaar 1721 en ene Welmoet Pieters die inderdaad bepaalde dat haar bezittingen na haar dood niet verkocht mochten worden. Twee administrateurs hebben tot ver in deze eeuw haar nalatenschap beheerd. Uiteindelijk werd toch tot verkoop besloten.

Onvoltooid fort te Kwadijk en de Stelling van Amsterdam

Aan het Zeevangsdijkje tussen Kwadijk en Middelie ligt de in de wijde omgeving bekende Apollo Dumpstore, een winkel waar men terecht kan voor campingartikelen, vrijetijdskleding, dumpgoederen, enzovoorts. De gebouwen, een loods en woning zijn de overblijfselen van het in de volksmond zogenoemde onvoltooide fort en komen voor op de Monumentenlijst.

Dit, weliswaar onvoltooide fort, maakte sinds de periode 1880-1894 deel uit van de Stelling van Amsterdam. Met de aanleg van het fort te Kwadijk, dat officieel het fort Beoosten Kwadijk werd genoemd werd in 1894 begonnen. Tijdens Nederlands neutraliteit in de Eerste Wereldoorlog werd de bouw echter gestaakt; alleen de genieloods en fortwachterswoning alsmede de fortduinen en een gracht waren tot dan toe gereed gekomen. In 1953 werd het onvoltooide fort van Kwadijk als verdedigingswerk opgeheven en werden de enorme zandduinen langzamerhand verwijderd en de gracht gedicht.

Watergemaal aan het Zeevangsdijkje

Het watergemaal aan het Zeevangsdijkje heeft een grote rol gespeeld tijdens de inundaties van de Zeevang in de Tweede Wereldoorlog toen de Zeevang twee maal onder water werd gezet. De eerste keer gebeurde dat in mei 1940 op initiatief van de Nederlandse overheid; de polder maakte namelijk deel uit van de verdedigingslinie rond de hoofdstad. Toen de Duitsers de grens over waren getrokken besloot de overheid dat de Zeevang onder water gezet moest worden.

De sluizen te Edam en Oosthuizen werden op 10 mei 1940 opengezet en op 13 mei 1940 stond de polder blank; het peil reikte tot zo'n 70 cm boven het normale peil. De mooie polder was een grote watervlakte, hier en daar onderbroken door wat bomen, een damhek of een varkens- of kippenhok. Zo'n 21.000.000 kubieke meter water had bezit genomen van de vruchtbare, groene weilanden.

In Warder, Middelie en Kwadijk drong het water zelfs woningen binnen waardoor sommige bewoners ook geëvacueerd moesten worden.

Deze onderwaterzetting, die drie weken duurde, was vooral voor de boeren rampzalig, omdat het vee geëvacueerd moest worden. Het vee uit de verschillende dorpen werd ondergebracht in de Beemster, de Purmer, Beets, Oudendijk, Scharwoude en Grosthuizen.

Toen Nederland was gecapituleerd werd begonnen met het droogmalen van de polder en kon uiteindelijk ook het vee weer bezit nemen van het polderland.

De tweede keer dat de Zeevang onder water kwam te staan (maart 1944) gebeurde op bevel van de Duitse bezetter die daarmee de landing van geallieerde parachutisten wilde voorkomen.

Deze inundatie duurde helaas langer dan de eerste, namelijk maar liefst 15 maanden. Door snel handelen, door de aanleg van nooddijkjes, kwam nu niet de hele polder onder water te staan; het vee kon nu ook dichter bij huis worden ondergebracht in de droge delen van het gebied.

Direct na de oorlog werd de polder leeg gemalen en kon het normale leven weer worden aangevangen.

Tramlijn

Het trammetje naar Edam en Volendam had een halte in Kwadijk. Halverwege tussen Kwadijk en Middelie, is een deel van het oude tramlijntje in het landschap aanwijsbaar en is met enige fantasie voor te stellen hoe het trammetje hier puffend de Purmerringvaart overstak.

De tramlijn Kwadijk-Edam-Volendam werd op 1 mei 1906 geopend. Deze lijn werd voor het reizigersvervoer gesloten op 15 mei 1933.

Station

Het station van Kwadijk, gelegen aan de Stationsweg, dateert uit 1884 maar is al sinds lange tijd gesloten. De laatste trein stopte er in 1941 tijdens de Tweede Wereldoorlog maar dat was een incidentele stop.

Watertoren

Heel beeldbepalend voor Kwadijk is de watertoren waarvan de bouw in 1925 gereed kwam. Na jarenlange dienst is de watertoren enkele jaren geleden gesloten. De toren werd aan particulieren verkocht die er een woonbestemming aan geven.